راه اندازي يك موزه آبزيان در دانشگاه هرمزگان در قالب يك طرح تحقيقاتي در سال 1383 به معاونت پژوهشي دانشگاه ارائه شد، كه با تاخير در سال 5 138 با بودجه كل 000/000/200 ريال مورد تصويب شوراي پژوهشي دانشگاه قرار گرفت.
بدليل مشكلاتي در مسير اجرائي شدن طرح مانند عدم وجود محل مناسب اجراي طرح متوقف گرديد. بالاخره در سال 1386 سالن مطالعه تخليه و به طرح موزه آبزيان اختصاص يافت. با وجود كوچكي محل و نامناسب بودن مكان براي عمليات آماده سازي نمونه ها، كارها با سرعت و در ابتدا با ساختن ويترينهاي مناسب و ارزان در خور بودجه طرح آغاز گرديد. به جهت اينكه تمامي عمليات آماده سازي نمونه هاي جانوري براي تاكسيدرمي، تهيه محلولهاي نگهدارنده از قبيل فرمل، الكل، فيكسه كرن نمونه ها اجبارا در فضاي موزه انجام مي گرديد، مشكلات فراواني از نظر بهداشتي، تحمل بوي نامطبوع ايجاد شده براي همكاران طرح و نيز همكاران در سالنهاي مجاور بوجود مي آمد. اين مشكلات وقتي بيشتر مي شد كه دستگاه تهويه سالن بدليل قطع برق و يا خرابي دستگاه از كار مي افتاد.
نياز به فضائي مجزا از فضاي موزه و نصب يك دستگاه هود، مشكلات فوق را رفع مي نمود كه متاسفانه با وجود فضاي كافي در اطراف موزه اين همكاري صورت نگرفت. و هنوز حدود فضاي موزه بوسيله ميزهاي كار تشريح و كامپيوتر و كمدهاي لوازم مختلف اشغال شده است كه بايد هر چه سريعتر اين وسايل به فضائي در مجاورت موزه انتقال يابند.
- اطلاعات كامپيوتري موجود در موزه آبزيان:
1) اطلاعات مربوط به موزه آبزيان بصورت فهرستي تصويري در كامپيوتر موزه ثبت و ضبط شده است.
2) سایت موزۀ آبزیان در سایت دانشگاه هرمزگان راه اندازی شدهاست .
- اطلاعات كتابخانه اي موجود در موزه آبزيان:
مجموعه اي از كتب که در ارتباط با شناسائی و بیولوژی آبزیان و روشهای تهیه و فیکسه کردن است در موزه جمع آوری شده اند . مانند:
1) ماهیهای زینتی خلیج فارس . نوشتۀ دکتر همایون خرم.
2) ماهیان زینتی خلیج فارس . ==================.
3) اطلس نرمتنان خلیج فارس . نوشتۀ دکتر حسین زاده.
4) زیست شناسی نوین. دکتر غلامرضا نورزاد .
5) تاکسیدرمی کاربردی. نوشتۀ یوگو فاتان یولی. ترجمه
6) بیولوژی سلولی ومولکولی. نوشتۀ دکتر غلامرضا نورزاد .
7) Reef Evolution : Rachel Wood
8) Sturgeono and Raddlefish of North America
در محل موزه موجود مي باشند.
- محل هاي جمع آوري نمونه ها ي موزه آبزيان:
نمونه هاي موجود در موزه آبزيان دانشگاه هرمزگان از مناطق و منابع گوناگون جمع آوري شده اند. بدليل اينكه موزه آبزيان بايد شامل همه انواع آبزيان ممكن مي باشد، بنابراين محدوديت جغرافيائي براي آن منظور نشده است. با همين فكر مناطق جمع آوري شامل آبهاي آزاد خليج فارس، درياي عمان، درياي مازندران و آبهاي شور و شيرين داخلي در مناطق مختلف ايران شامل بندرعباس، آبگرم گنو، بستك، جاسك، شيراز و نيز بازار ماهي فروشان بندر عباس و تنكابن و نقاط ديگر بوده است. در بخش نرمتنان موزه علاوه بر نمونه هاي بومي، نمونه هائي جالب مربوط به خارج از آبهاي ايران مخصوصا از آبهاي فيليپين خريداري شده است.
- تاريخ و نحوه جمع آوري نمونه هاي موزه آبزيان:
جمع آوري نمونه ها از سال 1387 آغاز و تا كنون ادامه دارد. بدليل اينكه پيوسته نمونه هاي جديد جمع آوري و به مجموعه موزه اضافه مي شود، نمي توان توقفي در كار تكميل موزه تصور نمود.
با وجود اينكه موجودي نمونه ها ي مربوط به درياي خزر محدود است و بايد در آينده بهتر شود، در برخي از زمينه ها مانند مرجانهاي خليج فارس در قسمت آبهاي ايران و نيز در بخش مارهاي موجود در خليج فارس عمدتا جمع آوري شده اند.
از نمونه هاي ديگر آبزيان با توجه به عدم وجو د امكانات اختصاصي صيد در دانشگاه براي تهيه و جمع آوري نمونه ها محدوديتهائي وجود داشته است، كه اجبارا ما را به صيدهاي تصادفي و موجود در بازار وابسته مي نمود. در پي تلاشها و تماسهاي مكرر چه بصورت شخصي و چه از طريق معاونت محترم پژوهشي دانشگاه با اداره منابع طبيعي و شيلات استان متاسفانه همكاري موثري كه گشايشي در كار تكميل نمونه هاي موزه بوجود آورد صورت نگرفت. در حاليكه روزانه نمونه هاي نادري از لاك پشتان، نهنگ ها و دلفين ها در سواحل هرمزگان به خشكي مي نشينند و از بين مي روند و مي توانند توسط اين مراكز جمع آوري شده و به موزه تحويل داده شوند و يا حداقل در كار اطلاع رساني و تسهيل در انتقال نمونه ها كمكي انجام گيرد تا با غني تر شدن موزه و استفاده عموم، جلوي نابودي اين نمونه هاي با ارزش نيز گرفته شود. در اين رابطه لازم است از آقاي مهندس رياضي فر در اداره محيط زيست و منابع طبيعي بندرعباس به خاطر همكاريشان و اقاي مهندس دهقاني براي همكاري شان در جمع آوري نمونه وتنظيم طبقه بنديها ونیز سرکار خانم شبیری در مرکز محاسبات دانشگاه به خاطر همکاریشان در راه اندازی سایت موزۀ آبزیان صمیمانه تشكر نمايم.
- داده هاي آماري موجود در موزه آبزيان
تاكنون بيش از 1200 نمونه آبزي از جانوران رده هاي مختلف ونمونه هاي گياهان دريائي در موزه آبزيان جمع آوري شده اند. عده اي از آنها هنوز شناسائي نشده اند و از عده ديگري حتي عكسي هم به دليل كمي وقت تهيه نشده است. اين كار تدريجا صورت خواهد گرفت.
خانواده هاي شناسائي شده تا كنون در پایان گزارش آمده اند .
- روش كار و آماده سازي نمونه هاي جمع آوري شده:
نمونه هاي جمع آوري شده در موزه پس ازتهيه و صيد نمونه هاي بزرگتر مانند انواع كوسه ها، لاك پشت، يا سفره ماهي هاي بزرگ كه در فريزر هاي موزه قابل نگهداري نبودند، در سردخانهمستعان نگهداري مي شدند و در اينجا لازم است از همكاري رايگان مديريت محترم سردخانه و همكارانشان صميمانه تشكر نمايم.
اين نمونه ها در فرصت مناسب به محل موزه انتقال يافته و كار تاكسيدرمي آنها انجام مي گرفت. نمونه هاي انتقالي از ساير نقاط ايران در محل كار تخليه و ثابت كردن آنها با بوراكس انجام و سپس در بسته هاي كوچك به محل موزه منتقل مي شدند.
نمونه هاي جمع آوري شده پس از انتقال به موزه به 3 طريق آماده مي شدند:
1) تاكسيدرمي نمونه ها با خارج كردن امعاء و احشاء و بافتها ي مختلف همراه با اسكلت استخواني و غضروف صورت مي گرفت. بدليل پيچيدگي و نياز به امكانات مختلف كه در اختيار ما نبود، از خارج ساختن مغز خودداري مي كرديم در عوض با تزريق مستقيم فرمل در تمام نقاط نرم بر جا مانده كه قادر به حذفشان نبوديم اين بخشها را در محل فيكسه مي كرديم.
جالبترين تجربه ما در طول اين آماده سازيها مربوط به همين قسمت از كار بود. خارج كردن اسكلت در جانوران و وارد كردن خاك اره با فشار باعث تورم و خارج كردن آن از شكل طبيعي مي شد. كم بودن خاك اره موجب چروك خوردن پوست بدليل فقدان اندامها و بافتها ي زير پوست مي شد. در يك نمونه سفره ماهي بزرگ ما فقط به خارج سازي آبشش و امعا و احشاء اكتفا كرديم و اسكلت و عضلات را دست نخورده با كمك فرمل خالص به روش in situ فيكسه كرديم و نمونه در وضعيت طبيعي خود باقي ماند.
2) مشكل ديگر، نمونه هاي رنگي بودند كه پس از تاكسيدرمي رنگ خود را از دست مي دادند و مجبور به رنگ آميزي مجدد آنها بوديم كه براي نگهداري رنگ بيهوده فرمولهاي گرانقيمتي تجربه شدند. در نهايت نگهداري در فرمل رقيق تر از 10 درصد مقداري به نگهداري رنگ كمك كرد.
3) براي صدفها ي دو كفه اي و حلزونها مشكل نگهداري وجود نداشت. آنها فقط شستشو داده شده و پس از آن معمولا براي نگهداري آنها از پارافين يا روغن جلا استفاده كرديم. روغن جلا را هم به منظور زيبا سازي و هم محافظت پوست در همه نمونه ها ي جانوري استفاده مي كنيم.
براي شناسائي موقت نمونه هاي فرماليني كه در ظروف پلاستيكي يك شكل در سه اندازه مختلف نگهداري مي شوند از برچسب موقت استفاده شد، كه روي آن نام نمونه ثبت مي گرديد. درنمونه هاي جانوري جالب معمولا ضمن خارج سازي اندامهاي دروني مقداري از عضلات، دستگاه گوارش و كبد جدا شده و در ظرفهاي مستقل در فرمل 10% نگهداري مي شدند. هدف آن بود،كه در آينده بتوانيم از آنها جهت استخراج DNA و تهيه بانك ژن استفاده كنيم. ولي هنوز معلوم نيست كه اين هدف در آينده تا چه حد عملي خواهد بود. بهمين ترتيب نيز براي نمونه هاي تاكسيدرمي شده و صدفها و اسكلت ها عملي شد و هر كدام موقتا" بطور ساده با نام و در صورت امكان نام گونه و جنس مشخص شدند. در نهايت از نمونه ها عكس برداري شد و براي هر نمونه معرفينامه اي شامل: 1- نام جنس و گونه 2- خانواده 3- راسته 4- كلاس 5- محل جمع آوري در سمت چپ زير عكس تهيه گرديد. در سمت راست همين اطلاعات بعلاوهْ مختصري از ويژگيهاي نمونه جانوري در صورت وجود اطلاعات، ثبت و وارد كامپيوتر شده است.
- بازديد كنندگان و بازديد از موزه آبزيان:
موزه آبزيان با وجود عمر كوتاه خود، مورد توجه طبقات مختلف از دانشجويان رشته هاي مختلف دانشگاههاي استان و نيز دانش آموزان قرار گرفته است. در موزه دفتري قرار گرفته كه بازديد كنندگان نظريات خود را در آن يادداشت مي كنند.
بدليل حساسيت نمونه ها از بازديدكنندگان خواسته شده از فلاش و دست زدن به نمونه ها ي خارج از ويترين ها خودداري نمايند.
بدليل كوچكي محل موزه آبزيان هجوم بازديد كنندگان در گروههاي بيش از 10 نفر هميشه با مشكلات زيادي همراه است. لمس كردن نمونه كه باعث انتقال آلودگي هاي قارچي و ميكروبي مي شود، قابل كنترل نيست.
- فضاي موزه و امكانات فعلي:
با توجه به مشكلات متعدد از جمله فضاي محدود، عدم همكاري كافي بخش ها ي مختلف كه به كمك آنها وابسته بوديم براي ما محدوديتهائي بوجود آمد. پرده هاي موجود روي دو پنجره موزه از كلاسها كنده شده اند و اندازه نيستند، پنجره هاي موزه مانع ورود حشرات نمي شوند،و4/1 فضاي موزه بدليل وجود موانعي مانند ميزهاي كارو تشريح مورد استفادهْ بازديد كنندگان نيست. در اظهارنظرهاي بازديدكنندگان نيز اين موارد ذكر شده است.
بدليل عدم امكانات مالي كافي، عدم پرداخت هزينه ها با مشكلات عديده اي براي پرداخت هزينه ويترينها و نمونه ها روبرو بوده ايم.
موزهْ آبزيان نيازمند هزينه اي جاري است كه صرف تهيه محلولهاي نگهدارنده، خريد نمونه هاي جديد، خريد خاك اره و غيره....مي شود. در شوراي گروه زيست شناسي هزينه اي حدود ماهيانه يكصد هزار تومان برآورد شد كه در مقابل فاكتورهاي خريد به امور مالي دانشگاه به موزه پرداخت شود. بعدا از پرداخت آن نیز خوددادري شد. نتيجه آنكه اين هزينه ها تا كنون توسط خود اينجانب پرداخت شده و چنين روشي تنگناههاي جدي در امر تكميل و گسترش موزه كه در هر مصاحبه مسئولين دانشگاه با افتخار از آن ياد مي كنند بوجود آورده است.
با صرف هزينه اي معادل دويست هزار تومان اسكلت نهنگي به دانشگاه منتقل شده است كه نه محلي براي نگهداري آن داريم وبا وجود اینکه به خاطر امنیت انرا در مجاورت نگهبانی ورودی دانشگاه گذاشته بودیم، مدتی بعد 6 عدد از دنده های جانور به غارت رفت !
بدليل كمبود فضا و امكانات مالي هنوز تهيه lable براي نمونه ها انجام نشده است، كه يكي از نواقص اساسي موزه مي باشد. كمبود ويترينهاي مورد نيازباعث تراكم نمونه ها در ويترنها شده است ، كه خود موجب اشكال در توجه وتشخيص آنها توسط باز ديد كنندگان مي شود. با همه اين مشكلات بدليل احساس مسئوليت و علاقه تاكنون در موزه آبزيان حداقل از نظر جمع آوري نمونه ها و نحوه نگهداري آنها به خوبي كار شده است. اين مجموعه اكنون شايد از نظر تنوع گونه اي بهترين مجموعه آبزيان موجود در ايران باشد.
در صفحات بعدي تصاويري از نمونه هاي موجود در موزه آبزيان و مشخصات آنها تا آنجا كه تا كنون قابل شناسائي بوده اند آورده شده است.
نمونه هائي نيز وجود دارند كه بدليل كوچكي و يا عدم دسترسي ، یابدليل نوع نگهداري، تهيه عكس از آنها امكان نداشته است كه در آينده اين كار صورت خواهد گرفت. نجا آ
دكتر غلامرضا نورزاد
مجري طرح ايجاد موزهْ آبزيان دانشگاه هرمزگان